Poesjkins brief aan Repnin -
oorzaak en gevolg

Beste aanwezigen!

Van harte welkom op dit unieke Poesjkinfestijn! De gastheer en -vrouw zijn uitermate blij dat jullie ons waardig genoeg vonden en weer en wind getrotseerd hebben om vanavond hier de schalen te komen leegschransen en de drankvoorraad te decimeren. Maar uiteindelijk zijn jullie natuurlijk vooral gekomen om je oneindige liefde voor de grote Russische dichter Aleksandr Sergejevistj Poesjkin te belijden en te beleven. We doen dat vanavond in deze kring.

Ik richt me nu eerst even op de slavisten in de groep, maar omdat ik weet dat iedereen die hier aanwezig is, een speciale en warme belangstelling heeft voor het oneindige Russische Rijk, mag iedereen zich aangesproken voelen. Want wat stelt een doctorandustitel nu helemaal voor in vergelijking met de poëtische kracht en cultuur van het belangrijkste wereldrijk op de Euraziatische grens?

Afijn: 10 jaar zijn we nu slavistdoctorandus. Maar wie van ons is nu nog dag in dag uit met Russisch bezig, zoals 10 jaar geleden? De één is secretaris op directieniveau, anderen begeven zich in de stormachtige wereld van de media, zoals de radio en het internet. Maar wie van de hier aanwezigen is nu nog dagelijks druk bezig met die ontroerende bezigheden zoals het analyseren van moderne Russische poëzie of het tellen van het voorkomen van het woordje 'ja' in het onbekende werk van Lermontov? Om onze verstofte academische glans iets op te wrijven heb ik daarom deze avond geprikt en de manschappen bij elkaar geroepen: we gaan lekker iets met Russisch doen.

Bij de organisatie hinkte ik op twee gedachten. Het zou natuurlijk vooral gezellig moeten zijn (обжительный? уютный?), en een beetje vrolijkheid en meligheid (ook zonder wodka) is vaste prik. Zeg maar het bekende adagium "meedoen is belangrijker dan winnen" verbasterd tot "iets meligs met Russisch doen is belangrijker dan historische feitelijkheden". Maar uiteindelijk werd ik zo door mijn materiaal meegesleept dat ik er nu serieus over denk om een heus boek te schrijven over het onderwerp van mijn lezing: Poesjkins brief aan Repnin - oorzaak en gevolg!

Natuurlijk is 2006 een belangrijk Poesjkinjaar, want voor onze Oosteuropese vrienden is élk jaar een belangrijk Poesjkinjaar! Toch kostte het mij nog enige moeite om een belangwekkend feit te vinden uit het leven van Poesjkin dat zich precies vandaag zoveel jaar geleden heeft afgespeeld. Maar het lukte me: ik vónd dat geweldige materiaal dat zo belangrijk was voor Poesjkins leven: de brief aan Repnin!

Poesjkin

Precies 170 jaar geleden, op 11 februari 1836, schreef Aleksandr Sergejitsj aan Repnin de volgende woorden:

Geachte Heer vorst Nikolaj Grigorjevitsj,

Ik betuig Uwe doorluchtigheid mijn oprechte en zeer diepe dank voor de brief waarmee het U behaagd heeft mij te vereren.

Ik kan niet anders dan toegeven dat de opinie van Uwe doorluchtigheid over werken die beledigend zijn voor de eer van privé-personen, volstrekt gerechtvaardigd is. Het is moeilijk dergelijke werken goed te praten, zelfs al zijn ze geschreven op een moment van ergernis en blind verdriet. Als grap van een ijdele of gemankeerde geest zouden zij onvergefelijk zijn.

Met de meeste hoogachting en absolute toewijding ben ik, Geachte Heer, van Uwe doorluchtigheid de zeer nederige dienaar

Alexander Poesjkin

Tja, en toen had ik die brief. Maar wat moest ik hier nu mee? Wie was die Nikolaj Grigorjevitsj Repnin eigenlijk? Had Poesjkin hem beledigd? Hoe dan? En waarom haalt Poesjkin in deze brief bakzeil?

Allemaal vragen waarop De Verzamelde Werken van A.S. Poesjkin in 3 delen, uitgegeven door Van Oorschot in Amsterdam, geen volledig antwoord geeft. Dit boek vertelde mij alleen dat de brief in Sint-Petersburg geschreven is en gericht was aan Nikolaj Repnin. De Russische versie die ik er toen bij wilde pakken, bleek ik helemaal niet te bezitten en ik zocht, zoals zo vaak de laatste jaren, mijn toevlucht tot Google. Met opzienbarende resultaten!

Zo ontdekte ik dat vorst Nikolaj Grigorjevitsj Repnin-Volkonskij (zoals hij volledig heet) een beroemde broer had: Sergej Volkonskij - een generaal uit de Vaderlandse Oorlog met Napoleon. Zelf was Nikolaj ook niet de minste: hij was een parlementslid. Poesjkin had hem nooit in levende lijve ontmoet, maar het schijnt dat hij wel bekend was met zijn dochter, Varvara, die op dat moment 26 prille lentes jong was. Helaas vertelt de overlevering niet of deze Varvara snoezelige voetjes had, zodat we over de verhouding tussen haar en Poesjkin slechts kunnen gissen.

Goed. Bekend is verder dat Aleksandr Sergejitsj twee brieven aan vorst Repnin (dus even niet te verwarren met schilder Repin!) geschreven heeft, op 5 februari en op 11 februari 1836. De brief die het uitgangspunt was van de lezing was dus al de tweede brief die Poesjkin aan Repnin schreef. Voor zover bekend heeft de magistrale Dichter des Vaderlands slechts één brief van vorst Repnin ontvangen, op 9 of 10 februari. Telefoon, e-mail en chatprogramma's hadden de heren niet, dus het moest echt op die tergend ouderwetse manier...

De eerste brief van Poesjkin aan Repnin heb ik trouwens ook op internet gevonden, en ik had het natuurlijk moeten weten, want deze brief was helemaal niet in het Russisch geschreven, maar in het Frans (hier staat de Russische vertaling). In deze eerste brief schrijft Poesjkin dat hij van een zekere Bogoljoebov gehoord heeft dat Repnin zich beledigend over hem uitgelaten zou hebben naar aanleiding van Poesjkins gedicht "Op de genezing van Lucullus".

Lieve maagd Maria! Het lijkt wel een soap, GTST is er niks bij! Poesjkin is beledigd door een zekere Bogoljoebov, want die Bogoljoebov zou Repnin aangehaald hebben die zich beledigend over Poesjkin zou hebben uitgelaten. Poesjkin zou Repnin zelfs tot een duel hebben willen uitdagen! OMG! Is dit serieus? Wat een stelletje kleine kinderen! Terwijl de Russische horigen op het platteland afgebeuld worden, houdt de adel zich bezig met dit soort neuzelarijen. Geen wonder dat hier een revolutie uit voortkwam!

Enfin, wie was die Bogoljoebov eigenlijk? En wat was dat voor gedicht "Op de genezing van Lucullus", dat Repnin zich persoonlijk aangetrokken zou hebben? Eerst "Lucullus". Dit (wat lange) gedicht (waarvan de eerste regels luiden: Ты угасал, богач младой! Ты слышал плач друзей печальных) dit gedicht was een satire op minister Oevarov. Oevarov, een gezworen vijand van Poesjkin (waarom eigenlijk?), was erfgenaam van de enorme rijke stinkerd Sjeremetjev (ja, die kennen we nog als naamgever van vliegveld in Moskou!). Toen Sjeremetjev het loodje dreigde te leggen was Oevarov er als de kippen bij om zijn erfenis veilig te stellen. Helaas voor Oevarov herstelde de doodzieke Sjeremetjev onverwachts weer volledig. Oevarov liep dus vooralsnog zijn erfenis mis, maar werd wel het mikpunt van spot van Aleksandr Poesjkin.

Ik zie alwéér een nieuwe vraag: Hoe kan Repnin die gedicht ooit op zichzelf betrokken hebben als het schijnbaar zo duidelijk over Oevarov ging? Was Repnin zelf soms ook bezig iemands erfenis achterover te drukken? Maar ja, probeer de mannelijke psyche maar eens te begrijpen, zeker als het om een Russische man gaat.

Eén vraag wil ik nog beantwoorden: wie was die Bogoljoebov, die stoker, die venijnige usurpator die eerzame mensen tegen elkaar probeert uit te spelen, blèh? Bogoljoebov (letterlijk: hij die houdt van God) is in Rusland een veel voorkomende naam. Deze vent heette voluit Barthelomeus Fillipovitsj Bogoljoebov. Hij was een vertrouweling van Oevarov - en ah! Van Oevarov! Dat verklaart veel! Bogoljoebov was namelijk een hoge ambtenaar op Oevarovs ministerie. Poesjkin kreeg af en toe geld van hem toegeschoven (huh??, ja, dat is echt zo!) en daarop werd Poesjkin beschuldigd van vriendschap met "die spion en slippendrager van Oevarov".

Overigens wordt Bogoljoebov er ook van verdacht anonieme brieven geschreven te hebben aan Poesjkin, die uiteindelijk tot Poesjkins ondergang geleid hebben. Heel in het kort voor diegenen die even vergeten zijn hoe heet afliep met de grote dichter: een jaar later, in begin 1837 werd Poesjkin voor de zoveelste keer beledigd en uiteindelijk in een duel gedood. Hij was toen 37 jaar oud...