Simon Vestdijk – Rumeiland

Tip van Martin Ros: Rumeiland, een historische avonturenroman van Simon Vestdijk. Rumeiland (1940) speelt in 1737. De Engelsman Richard Beckford wordt naar Jamaica gezonden om uit te zoeken waarom inkomsten van de suikerplantage van zijn familie plotseling drastisch zijn teruggelopen. Richard – een Oxford alumnus – beweegt zich zelfverzekerd in de hoogste kringen op het eiland, ontdekt het een en ander over de plantage, maar raakt vooral in vuur en vlam van de vrouw van de gouverneur.

Vestdijk moet zich uitvoerig in het onderwerp ingelezen hebben, want Rumeiland wemelt van historische details en nauwkeurige beschrijvingen van de plaatselijke natuur. Vestdijk is nooit op Jamaica geweest, maar dat blijkt nergens in het boek. De levendige, nog steeds zeer leesbare roman, deed mij qua sfeer denken aan De graaf van Monte Christo en Stendhal’s Rood en zwart.

Uit de Vestdijkkroniek:

In een brief van 27 oktober 1941 aan Theun de Vries schrijft Vestdijk, dat drie aspecten aantrekkelijk voor hem zijn in de historische roman: 1. Het verleden als zodanig, om het verleden zelf, het onbekende en als zodanig fascinerende, 2. ‘De mogelijkheid romantische verwikkelingen op een mysterieus en toch niet geheel ontoegankelijk schouwtooneel uit te spinnen’ en 3. ‘een zekere drang tot mystificatie […] in den zin van half ironische verschuivingen, parallellen met het hedendaagsche, schijnbare instructiviteit, etc.’

De sociale aspecten worden bij Vestdijk nooit beklemtoond, maar ze zijn wel degelijk aanwezig in zijn beschrijvingen en vooral in de wijze waarop hij zijn personages neerzet. Zo geeft Rumeiland een scherp beeld van de sociale en raciale ladder op Jamaica, waarin ook familieleden in een hiërarchische verhouding tot elkaar staan, en die verhoudingen hangen samen met hun afkomst en de (ras) zuiverheid van hun bloed.

Kees Snoek (Vestdijkkroniek)

Karel van het Reve voor beginners / Karel van het Reve voor gevorderden

15 tot 20 jaar geleden las ik veel Karel van het Reve. Bijna al zijn boeken staan in mijn kast. Maar sinds enkele jaren laten mijn ogen het afweten en lees ik alleen nog vanaf een e-reader. De meesten werken van Van het Reve zijn niet als e-book verkrijgbaar, maar gelukkig heeft Van Oorschot twee bloemlezingen samengesteld: Karel van het Reve voor beginners en Karel van het Reve voor gevorderden.

Niet voor niets wordt hij een van de grootste essayisten en stilisten van de twintigste eeuw genoemd. Ik vind het verbluffend dat zijn stukken, ook al zijn sommige onderwerpen gedateerd, nog steeds uitermate boeiend en zeer leesbaar zijn.

Altijd fijn om te lezen hoe Van het Reve de vloer aanveegt met godsdienstfanatici en mensen die geweld vergoelijken vanuit een “groter doel”. Ook verdedigt hij – kenner van de Sovjetdictatuur – tot het uiterste de vrijheid van het woord.

Citaten

“Er is iemand niet lekker geworden, ik ga even een paar aspirientjes halen”, [riep de ambassadeur]. Hij had ook een van zijn ondergeschikten kunnen sturen, maar hij was een echte aristocraat.

Vroeger geloofde menige socioloog – Steinmetz heette hij geloof ik – zelfs dat …

Nooit hoor je iemand zeggen: het is gebeurd, maar het hoort niet tot de geschiedenis. Maar je hoort voortdurend zeggen: het rijmt, maar het is geen gedicht.

Vrijheid, zegt Rosa Luxemburg, is vrijheid voor de tegenstander. Als vrijheid van meningsuiting iets betekent, zegt George Orwell, dat is dat: tegen de mensen dingen zeggen die zij niet horen willen.

Marc Jansen – Belaagd paradijs

Al dateert mijn reis naar Georgië al van 22 jaar geleden, ik blijf het land met speciale belangstelling volgen. Een nieuw boek over de geschiedenis van Georgië trekt direct mijn aandacht.

De conclusie is helder: Georgië – het paradijs op aarde – is altijd een speelbal geweest van grote mogendheden: de Mongolen, de Perzen, de Turken en met name de laatste 200 jaar: de Russen, die er geen van allen zachtzinnig huisgehouden hebben.

Jansen raast over de vroege geschiedenis heen, waarbij het mij niet altijd even duidelijk was wanneer hij precies welk deel van Georgië aanduidt. Hij blijft lang stilstaan bij de Sovjetgeschiedenis en maakt duidelijk dat de Georgische afkomst van Stalin het land geenszins voordeel geboden heeft voor, tijdens en na de Grote Terreur.

Ook sinds de onafhankelijkheid van 1991 blijft het onrustig. Momenteel houdt Rusland nog steeds Abchazië en Zuid-Ossetië bezet, maar dat heeft ook deels te maken met omgang van Georgië met de eigen minderheden.

Eleanor Catton – De repetitie

De repetitie is voor mij vooral een vooroefening voor Al wat schittert, Cattons page-turner over goudzoekers in het 19-eeuwse Nieuw-Zeeland. In De repetitie komen drie verhaallijnen over een meisjesschool, een muziekschool en een toneelacademie langzaam samen.

Catton kan heel goed schrijven, bijna al haar vergelijkingen zijn raak en haar beschrijvingen van de gevoelens en verhoudingen van middelbare scholieren zijn ontzettend treffend. Maar verder maakt de roman een nogal gecomponeerde indruk, kunstig opgezet, daar niet van, maar de vorm overschaduwt de functie.

Beschrijving van een stoer meisje:

… als ze moet nablijven [kijkt] ze met een tevreden glimlach voor zich uit om te laten zien dat alles precies volgens plan verloopt.

Levitt/Dubner – Freakonomics

Steven Levitt heeft als econoom veel stof doen opwaaien door zijn inventiviteit en zijn neiging zaken van een andere kant te bekijken. Dat resulteert in een nieuwe kijk op economie, “Freakonomics” genoemd. (Volgens mij is het gewoon sociologie, en blijkbaar is Levitt de eerste die economische rekenformules loslaat op sociologisch terrein.)

Levitt benadrukt dat je bij het trekken van conclusies goed moet kijken of er een verschil is tussen causaliteit of correlatie. Heel vaak blijkt er een correlatie te bestaan, maar is het aantonen van causaliteit een stuk lastiger. Daar komen de cijfers de econoom Levitt van pas.

“Dat bij een transactie de ene partij over meer informatie beschikt dan de andere is heel gebruikelijk. Economen noemen dat informatie-asymmetrie. We accepteren het als een algemene waarheid van het kapitalisme dat de een (meestal een deskundige) meer weet dan de ander (meestal een consument). Maar door het internet heeft de informatie-asymmetrie overal ter wereld onherstelbare schade opgelopen.”

Zo heeft Levitt aangetoond dat de belangrijkste oorzaak van de enorme daling van criminaliteit in de VS in de jaren 90, de legalisering van abortus 20 jaar eerder was.

Een aantal andere interessante inzichten:

  • Makelaars laten, als zij hun eigen huis verkopen, hun huis langer te koop laten staan en weten het gemiddeld voor 3% meer te verkopen dan de huizen die ze voor anderen verkopen. Levitt wijt dit eraan dat de extra winst voor de makelaar (bij bijvoorbeeld een meerprijs van 10.000 euro) niet in verhouding staat tot de moeite die hij erin moet steken. (Ik heb zelf wel eens gedacht dat de incentive voor een makelaar groter is als je met staffels werkt en de makelaar meedeelt als hij het onderste uit de kan weet te halen.)
  • Er zijn vier belangrijke factoren die de hoogte van iemands salaris bepalen. Het aantal mensen dat bereid en in staat is om bepaald werk te doen, de vereiste specialistische vaardigheden, de onaangenaamheid van het werk en de vraag naar de diensten die je met dat werk levert.
  • De wijze waarop ouders hun kinderen opvoeden heeft weinig invloed op hun schoolresultaten. Veel belangrijker is het opleidingsniveau van de ouders (IQ is sterk erfelijk bepaald). Je kind voorlezen of meetronen naar musea levert in het geval van schoolprestaties geen duidelijk voordeel op. Met andere woorden: wat ouders zijn is veel belangrijker dan wat ouders doen.
  • Blanke en zwarte ouders in de VS geven hun kinderen zeer verschillende namen. Dit verschil is sinds 1970 enorm toegenomen. Je kind een “zwarte naam” geven getuigt tegenwoordig van solidariteit met de zwarte gemeenschap. Daarnaast constateert Levitt het verschijnsel dat laag opgeleide ouders voornamen kopiëren van hoog opgeleide ouders, die daardoor op hun beurt op zoek gaan naar nieuwe onderscheidende namen.

Alex Schulman – De overlevenden

In het begin maakt De overlevenden een geforceerd gecomponeerde indruk. De hoofdstukken die in het heden spelen wisselen af met de jeugdherinneringen van de hoofdpersoon Benjamin. Omdat de “huidige” hoofdstukken omgekeerd chronologisch zijn, bewegen de twee verhaallijnen naar elkaar toe, tot ze in het laatste hoofdstuk versmelten en alle noodzakelijke details prijsgeven (al is daar wel een deus ex machina voor nodig). Ook de “noodzakelijke” familiebotsingen en het te ontrafelen familiegeheim dragen bij aan het gecomponeerde, kunstmatige karakter van het boek.

Wat De overlevenden mooi maakt zijn vooral de nostalgische herinneringen aan een Zweedse jeugd aan een verlaten meer. Ook het heengaan van de vader is met veel gevoel beschreven. Het einde is een daverende verrassing.

Orhan Pamuk – Ik heet Karmozijn

Ik heet Karmozijn vertelt over 17-eeuwse miniatuurschilders aan het hof van de Turkse sultan in Istanboel. Er is een moord gepleegd en in de ontrafeling daarvan volgen we verschillende personen. In de bijzondere opzet van het boek wordt het verhaal steeds verder verteld door een ander personage in de ik-persoon, alsof er telkens een estafettestokje wordt doorgegeven. Hierbij komen de protagonisten van de roman aan het woord, maar ook de overledene zelf, of bijvoorbeeld getekende honden en bomen en zelfs de kleur karmozijn, voor de illuminators de meest betekenisvolle kleur. De hoofdstuktitels benoemen wie er aan het woord is:

  • Ik ben een paard
  • Ik heet Kara
  • Ik heet Karmozijn
  • Ik ben uw Oom

Samen schetsen zij een tijdsbeeld waarin conservatieve en progressieve krachten in een spanningsveld zitten. De sultan wil een boek laten maken waarin de afbeeldingen volgens de Europese methode, in perspectief, gemaakt worden. Je reinste ketterij volgens sommigen en dit dispuut zet een keten van reacties in gang.

Hoewel Ik heet Karmozijn aan de ene kant een detective is die draait om de vraag wie de moord op de Priegelaar gepleegd heeft, staat Pamuk uitvoerig stil bij de innerlijke wereld van de illuminator, en dan met name bij het verhaal van Khosraw en Shirin, die in vele varianten verteld wordt en als een soort bakermat van de Turkse verluchtigers geldt, maar wat mij betreft wel enigszins de vaart uit het verhaal haalt. Tot slot is het liefdesverhaal tussen Kara en Şeküre een belangrijke verhaallijn.

Sally Rooney – Normale mensen

Sally Rooney is nogal gevierd in haar thuisland Ierland, maar bij haar roman Gesprekken met vrienden werd mij niet direct duidelijk waarom. Normale mensen maakt ontegenzeggelijk meer indruk.

Marianne en Connell hangen op de middelbare school en op de universiteit om elkaar heen in een knipperlichtrelatie die gekenmerkt wordt door niet uitgesproken gedachten. Natuurlijk vinden tieners het moeilijk om te zeggen wat ze echt vinden, Normale mensen maakt heel duidelijk wat daarvan de gevolgen zijn, want Rooney zit ze heel dicht op de huid.

Over de onzekerheid van tieners: “Toen liep hij de keuken uit, maar op de trap hoorde hij zijn moeder lachen. Zijn leven is voor haar altijd een bron van vermaak.” Goed gezien door Rooney.

Een roddel wordt met nonchalance kracht bij gezet: “Dat is een populair verhaal, iedereen heeft het weleens gehoord.

Een groep vrienden zit bij elkaar, en Connell droomt helemaal weg bij de goede achtergrond van de anderen:

“…zegt dat ze ‘nooit meer zo’n intelligent iemand als Connell zullen ontmoeten’.
En jij Connell? vraagt Peggy.
Hij heeft niet geluisterd en kan alleen een wedervraag stellen: Wat?”

Charles Palliser – In ballingschap

Met De Quincunx en Dolende Geesten heeft Charles Palliser al aangetoond uitstekend een Dickensiaanse sfeer te kunnen neerzetten. Dat doet hij in In ballingschap ook. Dat we echt met een moderne variant van Dickens te maken blijkt uit het grove taalgebruik en de expliciete seksscènes.

In ballingschap is een spannende detective, maar haalt het niet bij Pallisers eerdere werk.

Ab Dijksterhuis – Het slimme onbewuste

Nadat mijn 14-jarige dochter Het slimme onbewuste van Ab Dijksterhuis had gelezen, was ik benieuwd geworden waar dat boek uit 2007 over ging. Ik had mij al eerder proberen te verdiepen in het verschil tussen het bewuste en het onbewuste, maar Ons feilbare denken van Daniel Kahneman vond ik wat aan de droge kant. Dat is Het slimme onbewuste in elk geval niet.

Enkele notities:

  • Het onbewuste bestaat uit alle psychologische processen waarvan we ons niet bewust zijn, maar die ons gedrag wel beïnvloeden.
  • Het onbewuste neemt vaak beslissingen waarvoor het bewustzijn achteraf een andere reden verzint.
  • Het onbewuste is vele malen sneller dan het bewustzijn.
  • ‘Subliminale waarneming’ valt onder de waarnemingsdrempel van het bewustzijn (bijv. plaatjes die een fractie van een seconde getoond worden).
  • Het ‘mere exposure’-effect betekent dat naarmate mensen vaket met een object in aanraking komen, ze dit object automatisch positiever gaan vinden.
  • Mensen merken over het algemeen negatieve en bedreigende dingen sneller op dan positieve en niet-bedreigende dingen: het ‘negativiteitseffect’.
  • Het onbewuste neemt veel meer waar dan je zou denken: voorbeeld een gesprek op de achtergrond waarin jouw naam valt, trekt opeens je aandacht.
  • Volkswijsheden als ‘je krijgt geen tweede kans voor een eerste indruk’ zijn waar. Een eerste indruk is inderdaad heel belangrijk.
  • In een proef konden mensen aan de hand van een foto binnen één seconde vaststellen of zij een politicus competent vonden of niet.
  • Bewuster nadenken leidt niet zomaar tot een betere toegang tot je onbewuste.
  • Mooie quote van Schopenhauer: Als je wilt weten wat je echt van iemand vindt, let dan op de indruk die een onverwachte brief van die persoon op je maakt op het moment dat deze op de deurmat valt.
  • Als er te veel keuzemogelijkheden zijn gaan mensen vaak blind kiezen, zonder erover na te denken.
  • Een van de redenen waarom we soms niet kopen wanneer er meerdere alternatieven zijn, is dat de alternatieven elkaars aantrekkelijkheid negatief beïnvloeden.
  • Onbewuste denkers (die een nachtje slapen voordat ze een beslissing nemen) nemen betere beslissingen dan bewuste denkers, mits we ergens een beetje verstand van hebben.
  • Bewust nadenken heeft een groot voordeel: het kan heel precies zijn.
  • Bewust nadenken werkt ook goed als er weinig informatie geabsorbeerd hoeft te worden.
  • Goed wegen moeten we aan het onbewuste overlaten. Het bewustzijn verstoort het weegproces met domme theorietjes.
  • Ook wanneer we bewust met andere dingen bezig zijn, gaat ons onbewuste door met denken over beslissingen en problemen. Dit proces van incubatie is cruciaal bij creativiteit.
  • Maar helaas werkt het onbewuste niet op commando.
  • Elkaar imiteren is belangrijk voor mensen. Het bindt ons en vormt de essentie van het feit dat mensen zulke succesvolle sociale dieren zijn.
  • Mensen die ons imiteren vinden aardiger dan mensen die dit niet doen.
  • Als we een nieuw persoon ontmoeten vormen we razendsnel een eerste mening. We activeren stereotypen.
  • Bij priming kom je in aanraking met indrukken die je subtiel beïnvloeden. Als je over een bejaarde leest ga je automatisch langzamer lopen.